TẾT BÍNH NGỌ NÓI VỀ “NGỰA”

Ngựa là động vật gắn với đời sống của con người từ rất lâu trong lịch sử, Ngựa đã trở thành người bạn, người giúp việc trung thành của con người, được con người yêu quý. Nhiều nơi trên thế giới con Ngựa là hiện thân của năng lực, may mắn, hạnh phúc, quyền thế là biểu tượng cho sự mau lẹ, sức mạnh, nghị lực, sáng tạo, giàu sang. Ngựa cũng là loài vật tượng trưng cho sức mạnh, sự trung thành, táo bạo và sức sống mãnh liệt cùng những chiến tướng xông pha nơi trận mạc, lập những chiến công lừng lẫy.
Tổng quan về loài Ngựa
Trong quan niệm cổ xưa, Ngựa là con vật có bản tính mau lẹ, hăng hái, sung mãn, được xếp dưới nguyên lý Dương của tự nhiên, và được coi là biểu trưng cho yếu tố hỏa. Một số nơi người ta dùng biểu tượng Ngựa để tượng trưng cho Mặt Trời. Có nơi, Ngựa là vật hiến tế trong tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời. Sự mau lẹ của con Ngựa cùng với sức mạnh và năng lực có thể đi được chặng đường rất xa của nó khiến cho người ta gán cho nó những tên gọi như Gió Tây, Chân Mau, Tia Chớp, Thiên Lý Mã, Phi Mã… Người Phương Tây quan niệm rằng Ngựa có cánh xuất phát từ con Ngựa có cánh của thần thoại Hy Lạp.
Tại Tây Âu, Nam Á, mơ thấy ngựa hoặc ra đường gặp Ngựa là điềm may. Bộ tộc Bouriate có tập tục buộc Ngựa của người mắc bệnh vào gần chỗ bệnh nhân nằm để chóng khỏi. Người La Mã thường cúng thần Mars một con Ngựa trước cuộc xuất binh hoặc mùa thu hoạch để hy vọng thắng lợi. Người theo đạo Hindu cho rằng Ngựa gần với các vị thần. Ở Ailen, trong ngày lễ thánh Jean, người nông dân hân hoan rước và chào đón một chú Ngựa to làm bằng gỗ, mà theo họ là biểu tượng cho tất cả gia súc. Ngựa là linh vật liên quan mật thiết với nước. Người Nam Âu quan niệm con Ngựa nào đi qua vùng hạn hán mà đột nhiên dừng lại, đập mạnh ngón chân xuống đất thì trời sắp mưa hoặc có mạch nước ngầm gần đó.
Trong văn hóa Trung Quốc có hình tượng về Bạch Long Mã là một con Ngựa trắng có nguồn gốc từ con rồng. Bạch Long Mã (chữ Hán: 白龍馬) hay Tiểu Bạch Long là con của Tây Hải Long Vương (em Đông Hải Long Vương) là đồ đệ thứ tư của Đường Tăng đi thỉnh kinh ở Tây Thiên trong tiểu thuyết Tây du ký của Ngô Thừa Ân. Do có lỗi lầm nên Quan Thế Âm Bồ Tát đã cho phò giá Đường Tăng để chuộc lại những lỗi lầm đã gây ra, đã ăn thịt con Ngựa mà Đường Tăng cưỡi nên đã bị Ngộ Không tìm đến đòi mạng. Võ công của ông và Ngộ Không là một trời một vực nên ông đã sớm thất bại và rút xuống nước. Sau đó, Quan Âm Bồ Tát đã gọi lên để Tiểu Bạng Long đi theo phò giá Đường Tăng. Khi phò giá Đường Tăng nó là một con Ngựa và rất ít khi cùng các sư huynh tham gia chiến đấu với yêu quái.
Ở Việt Nam, tranh Ngựa đã xuất hiện từ hàng trăm năm nay. Ngựa là một trong số những loài vật được mô tả khá sinh động trên tranh, tượng dân gian Việt Nam. Ngựa có mặt trên các phù điêu gỗ, đá ở các đền miếu và trên tranh làng Hồ và Hà thành từ xa xưa, đặc biệt là trong các đồ thủ công mỹ nghệ. Tranh, tượng về Ngựa rất phong phú, đa dạng, không chỉ giới hạn ở nơi thờ tự, trong cung đình mà còn phổ biến ra ngoài dân gian. Vào dịp Tết đến, người dân thường sắm tranh Tết về trang trí trong nhà để đón xuân, trong đó có tranh con Ngựa. Tranh dân gian về Ngựa tại các tỉnh miền trung còn gọi là tranh ông Ngựa, tranh dân gian phong phú nhất thì phải ra các tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Hình Ngựa chạm khắc ở đình miếu đôi khi là hình dáng của loại Ngựa để các tướng lĩnh cưỡi khi đấu võ (đình Nội, Bắc Ninh). Phổ biến nhất là loại Ngựa thờ như "vân mã" (ngựa bay trên mây), "mã hầu" (khỉ ngồi trên đuôi Ngựa), hay các loại Ngựa bạch, Ngựa hồng để biểu hiện cho quan hệ âm-dương, nóng-lạnh, lửa-nước. Hình ảnh Ngựa tường hồi chùa Hưng Ký, Hà Nội Vào cuối thế kỷ XVII, con Ngựa đứng dưới lọng đã xuất hiện ở cung đình, sau đó phổ biến ra ngoài dân gian. Cảnh Ngựa đá đứng chầu với voi đá ở các lăng miếu thời nhà Nguyễn cũng rất phổ biến. Hình ảnh con Ngựa đã in sâu vào tâm trí của nghệ sĩ dân gian, chứng tỏ họ rất yêu thích, quý mến loài Ngựa, muốn biến hình ảnh con Ngựa thành một hình tượng nghệ thuật có tầm vóc ngang hàng với những linh vật khác được tôn thờ ở Việt Nam.
Những chiến mã lầy lừng từng xông pha trận mạc
Ngựa gắn liền với chiến tranh, với hình ảnh của kỵ binh, các kỵ sĩ, hiệp sĩ Tây Phương và các dũng sĩ, chiến binh của miền thảo nguyên, đại mạc. Rất nhiều đội kỵ binh đã vượt hàng vạn dặm đất đai mênh mông, núi non hiểm trở, từ nước này sang nước khác như những đội kỵ binh các nước Mông Cổ, Ả rập, du mục lừng danh trong lich sử. Ngựa gắn liền với hình ảnh của các võ tướng, danh tướng, rất nhiều danh tướng từ cổ chí kim, từ đông sang tây khi được tái hiện, biết đến với hình ảnh đang cưỡi Ngựa. Trong các cuộc chiến tranh thời cổ cho đến thời kỳ cận đại, ngày trước, Ngựa chiến, giáp trụ, vũ khí là sinh mệnh của võ tướng trên sa trường. Nhiều đơn vị chiến đấu lấy con Ngựa làm trung tâm như: Chiến xa (xe ngựa kéo trong chiến tranh), lực lượng kỵ binh, kỵ xạ, thám mã, khoái mã (lực lượng thông tin). Trong các cuộc chiến, việc chiến đấu trên lưng Ngựa làm người ta sản sinh ra nhiều thế chiến đấu võ thuật trên lưng Ngựa mà một trong thế võ thuật trứ danh là tuyệt chiêu Hồi mã thương của Dương gia tướng.
Trong lịch sử có nhiều con Ngựa vang danh lịch sử như con Ngựa Bucephalas của Alexandros Đại đế, ngựa Xích Thố (hay Xích Thố mã) của Lã Bố và Quan Vân Trường, Ngựa Đích Lư của Lưu Bị, con Ngựa trắng của Julius Caesar con Ngựa ô (Ô Truy) của Hạng Vũ, của Nguyễn Hữu Cầu, lãnh tụ nông dân khởi nghĩa chống chúa Trịnh, ngoài ra có thể kể đến con Ngựa sắt của Phù Đổng Thiên Vương trong truyền thuyết Việt Nam và con Ngựa thành Troia của người Hy Lạp. Kinh đô tại Huế đã ghi nhận một số hoạt động khá phong phú của Ngựa, dù thời này Ngựa ít được dùng vào hoạt động quân sự. Tuy nhiên, trong hoạt động quân sự, Ngựa thời Nguyễn không để lại dấu ấn gì đậm nét. Phần lớn việc sử dụng Ngựa và mã binh chỉ tập trung vào công việc vận tải, phát chuyển thư tín, công văn, giấy tờ; dùng vào các dịp tế lễ như lễ tế Xã tắc, tế Giao… và trở thành đội nghi thức của triều đình cùng một số hoạt động khác.
Đôi điều về năm Bính Ngọ - con Ngựa
Ở nhiều địa phương, đặc biệt miền Bắc, trước đền thờ lớn thường đặt Ngựa thờ bằng gỗ hoặc bằng đá, gọi là “Ngựa Ông”, là phương tiện cho các vị thánh du hành giúp dân, trừ tà, ban phúc. Hình tượng con Ngựa trong văn hóa Việt Nam là sự kết tinh của truyền thống lịch sử, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật dân tộc và đời sống tinh thần phong phú của người Việt. Con Ngựa không chỉ chở những anh hùng đi mở đất, đánh giặc, mà còn chở theo khát vọng tự do, sức mạnh và tinh thần vượt khó của dân tộc Việt Nam.
Hình ảnh Ngựa trong lịch sử luôn gắn liền với những bậc võ tướng, danh nhân, lãnh đạo tài ba lỗi lạc với những chiến công phi phường. Hình ảnh của Thành Cát Tư Hãn luôn gắn với tuấn mã, viên tướng nhà Hán là Hàn Tín không thể thiếu ngựa thậm chí đến cả nhà sư Tam Tạng khi đi thỉnh kinh thì cũng phải ngồi trên lưng Ngựa. Những danh tướng lẫy lừng trên lưng Ngựa, từng chinh phục một vùng đất rộng lớn thuộc nhiều quốc gia trong một thời gian dài như: Alexander Đại đế, Napoleon Bonaparte hoặc những viên võ tướng như Lã Bố, Quan Vũ, Mã Siêu, Ngay cả khi ở chiến khu Việt Bắc, Hồ Chí Minh và các tướng lĩnh quân đội thường nhiều lần cưỡi Ngựa đi công tác và Ngựa cũng đã trở thành bạn đồng hành sớm hôm leo đèo, lội suối do đó trong nghệ thuật có nhiều tác phẩm điêu khắc đã tạc tượng nhiều tượng danh nhân ngồi trang trọng trên lưng Ngựa: Peter Đại đế ở St Petersburg, Quang Trung ở Quy Nhơn… và về nghệ thuật hội họa có nhiều tranh như họa sĩ John Collier vẽ tranh (Nàng Godiva trên lưng Ngựa), Từ Bi Hồng (Trung Quốc), Nguyễn Tư Nghiêm, Đỗ Đức (Việt Nam)…
Hình tượng Ngựa không những được thể hiện thành những hình tượng trên bích họa hay trong các bức quốc hoạ kể trên, mà còn lắng đọng trong nhiều câu chuyện dân gian trong các dân tộc phương Đông cũng như phương Tây. Trên đồ gốm cổ Việt Nam cũng trang trí những hình Ngựa có cánh. Những con Ngựa này được diễn tả trong tư thế đang bay trong không trung. Như thế, con Ngựa trong nghệ thuật gốm Việt Nam cũng hoá thân vào huyền thoại, và ít nhiều nó đã mang màu sắc tôn giáo như con Ngựa trong văn hoá Ấn Độ hay văn hoá Trung Quốc.
Tết Bính Ngọ không chỉ là dấu mốc mở đầu một năm mới trong hệ can chi phương Đông, mà còn gợi nhắc sâu sắc về hình tượng con Ngựa – loài vật tượng trưng cho sự mạnh mẽ, bền bỉ và tinh thần vượt lên phía trước. Trong tâm thức người Việt, Ngựa là biểu tượng của hành động, tốc độ, khát vọng vươn tới và sự may mắn hanh thông. Vì vậy, Tết Bính Ngọ mang theo mong ước về một năm mới đổi thay tích cực, công việc thuận lợi, sức khỏe dồi dào và cuộc sống tiến triển mạnh mẽ như vó Ngựa chạy đường dài.
 
                                                                                       Đ.D