HỘI XUÂN NÚI BÀ ĐEN XƯA VÀ NAY

Núi Bà Đen là ngọn núi cao nhất Nam bộ và là một trong những ngọn núi thiêng ở vùng đất phương Nam. Với việc thành lập chùa Linh Sơn Tiên Thạch trên núi Bà Đen vào thế kỷ XVIII, Hòa thượng Đạo Trung Thiện Hiếu đã đặt nền tảng ban đầu cho việc phát triển Phật giáo ở Tây Ninh, đây còn là nơi phát tích nên tục thờ Linh Sơn Thánh Mẫu. Hòa cùng với tổng thể thiên nhiên, ngôi chùa là một trong những danh thắng của tỉnh, hằng năm khách thập phương về viếng rất đông, nhất là vào hội xuân núi Bà.
Từ thế kỷ XIX, thập phương bá tánh từ khắp mọi nơi về viếng núi Bà Đen rất đông, nhất là vào hội xuân núi Bà. Lúc bấy giờ, chùa Linh Sơn Tiên Thạch cách tỉnh lỵ Tây Ninh 11km, đường sá đi lại còn khó khăn nên phải mất cả ngày trên xe bò, xe ngựa luồn rừng để đi đến núi. Người Nam kỳ lục tỉnh lên viếng một chuyến có khi cũng phải mất vài ngày. Nên tổ Thanh Thọ – Phước Chí thuộc đời thứ 41 dòng Lâm Tế Liễu Quán, trụ trì chùa Linh Sơn Tiên Thạch lúc bấy giờ về thôn Vĩnh Xuân lập chùa Phước Lâm vào năm Tân Mùi (1871), chùa nằm cặp ngay bờ rạch Tây Ninh (nay thuộc phường Tân Ninh), chính là nơi để bà con lục tỉnh lên đậu ghe nghỉ lại chờ ngày sau lên viếng các chùa trên núi.
Năm Nhâm Thân (1872), tổ Phước Chí xây hang núi thành điện thờ Linh Sơn Thánh Mẫu. Đến năm Bính Tý (1876), tổ Phước Chí lập chùa Linh Sơn Phước Trung ở chân núi Bà Đen làm nơi dừng chân cho khách thập phương trước khi lên núi. Trong “Nam Kỳ phong tục nhơn vật diễn ca” của Nguyễn Liên Phong có viết:
“…Điện Bà xưa những đến nay,
Thiệt là một chổ cao dày linh chung.
Dưới chưn có cảnh chùa Trung,
Kề bên sẵn suối nước trong thấy trời.
Người đều tới đó nghỉ ngơi,
Khiết tinh mộc dục lên nơi Điện Bà...”
Nhân dịp rằm tháng giêng năm Tân Sửu (1901), các bậc tiền bối của làng thơ Tây Ninh có mời bà Sương Nguyệt Anh – ái nữ của cụ đồ Nguyễn Đình Chiểu cùng viếng núi ngắm hoa mai trắng nở. Nữ sĩ đã xúc cảm viết một bài thơ Nôm “Vịnh bạch mai trên núi Bà” và hai bài thơ chữ Hán “Linh sơn nhất thụ mai”. Cho đến nay, những bài thơ này là niềm tự hào của người dân Tây Ninh khi vẻ đẹp hùng vĩ và thơ mộng của ngọn núi cao nhất Nam bộ được thơ hóa đầy rung động.
Trong sự tích kể về Linh Sơn Thánh Mẫu qua truyền thuyết Lý Thị Thiên Hương cũng có nhắc đến: “Tại Trảng Bàng, có cô gái tên Lý Thị Thiên Hương thông thạo văn chương, lại biết ít nhiều võ nghệ, mỗi ngày rằm hay lên núi lễ Phật...”.
Qua đây, đã cho thấy từ xưa cư dân thường đi hành hương ở núi Bà Đen, lễ Phật ở chùa Linh Sơn Tiên Thạch đã được ghi chép lại qua tài liệu lịch sử hay cả trong sự tích, thơ ca.
Tây Ninh là địa phương có nhiều tiềm năng du lịch kể cả du lịch tự nhiên và du lịch nhân văn. Trong đó, núi Bà Đen là nguồn lực phát triển du lịch tâm linh tôn giáo, tín ngưỡng của tỉnh.
Quần thể danh thắng núi Bà Đen, với diện tích khoảng 24km², gồm 3 ngọn núi tạo thành là núi Heo, núi Phụng và núi Bà Đen. Trong đó, núi Bà Đen có độ cao 986m, là ngọn núi cao nhất ở Nam bộ. Hằng năm, danh thắng này đón tiếp hàng triệu du khách đến hành hương, nhất là vào dịp hội xuân núi Bà và lễ vía Linh Sơn Thánh Mẫu từ ngày 4-6/5 nông lịch. Đặc biệt năm 2019, lễ vía Bà được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia nên được nhiều người quan tâm đến tham dự.
Đầu năm, người dân có thói quen đến chùa lễ Phật cầu an, họ nhóm họp thành đoàn hoặc đi theo tour viếng thập tự hay mười hai kiểng chùa. Trong đó, với người dân Tây Ninh nói riêng và khách hành hương nói chung thường hướng về núi Bà Đen, nơi có ngôi chùa tổ của Phật giáo Tây Ninh, nơi thờ Linh Sơn Thánh Mẫu vị nữ thần bảo hộ cho cư dân cùng với hệ thống chùa núi Bà Đen với 7 ngôi chùa như chùa Linh Sơn Tiên Thạch, chùa Linh Sơn Long Châu, chùa Linh Sơn Phước Trung, chùa Long Châu Phước Trung, chùa Quan Âm, chùa Hòa Đồng và tịnh xá Ngọc Truyền. Riêng điện Bà Linh Sơn Thánh Mẫu thuộc khuôn viên chùa Linh Sơn Tiên Thạch cũng được du khách xem là một ngôi chùa và thường gọi là “chùa Bà”. Kết hợp với hành hương là vãng cảnh, trong ngày mùng 4 tết tại núi Bà sẽ diễn ra khai mạc hội xuân núi Bà Đen có hội diễn văn nghệ và bắn pháo hoa tại núi Bà.
Du khách đến viếng chùa Linh Sơn Tiên Thạch thường đi về trong ngày, với những đoàn đi xa hoặc ở lại trong những dịp lễ hội tại núi Bà Đen thường nghỉ, ngủ lại ở nhà khách và dùng cơm ở nhà trù do chùa chuẩn bị. Nhất là vào các dịp hội xuân, lễ Phật Đản, vía Linh Sơn Thánh Mẫu, húy kỵ Tổ sư, lễ Vu lan,... bếp chùa luôn đỏ lửa nấu rất nhiều phần ăn chay để thiết đãi khách thập phương về viếng chùa.
Bên cạnh về hành hương, chùa Linh Sơn Tiên Thạch ở núi thiêng Bà Đen là nơi phát tích nên Phật giáo Tây Ninh, tục thờ Linh Sơn Thánh Mẫu và gắn nhiều sự kiện lịch sử trong tiến trình hình thành và phát triển của tỉnh nhà nên được nhiều sự quan tâm của các giới nghiên cứu, nhất là về lịch sử, văn hóa. Qua đó, nhà chùa cũng như ban quản lý di tích cần tạo điều kiện thuận lợi để mọi người đến tham quan và tiếp cận tìm hiểu. Đặc biệt, phát huy tốt vai trò của Bảo tàng lịch sử núi Bà Đen Tây Ninh, trưng bày, sưu tầm các tài liệu, hiện vật về địa phương, về núi Bà Đen để du khách nói chung, các nhà nghiên cứu nói riêng đến tìm hiểu, nghiên cứu và có thể ứng dụng trong môn học giáo dục địa phương cho học sinh, sinh viên có trải nghiệm thực tế.
Trong thời gian qua, ngoài các khóa lễ dân gian cũng như Phật giáo, ban quản lý di tích thường tổ chức các hội diễn các loại hình diễn xướng dân gian như bóng rỗi, đờn ca tài tử, múa trống chhay-dăm,... hay các nghi thức trình thập cúng của Phật giáo gắn liền với chùa Linh Sơn Tiên Thạch, địa phương Tây Ninh đã góp phần giới thiệu, quảng bá đến du khách những hương sắc của Tây Ninh vừa mang tính học thuật.
Núi Bà Đen cùng ngôi cổ tự Linh Sơn Tiên Thạch đã có nhiều gắn bó với các sự kiện lịch sử, văn hóa tại Tây Ninh. Hành hương về núi Bà Đen đã có từ rất nhiều đời nay, nhất là vào những dịp hội xuân núi Bà đã dần trở thành truyền thống với người dân Tây Ninh và các vùng lân cận. Nay với hệ thống các chùa núi Bà cùng các hạng mục, công trình ở khu du lịch Quốc gia núi Bà Đen ngày càng đổi mới, khang trang và kết nối với các tour du lịch hành hương, du lịch khám phá địa phương đã góp phần vào sự phát triển du lịch ở Tây Ninh.