Thứ hai - 26/10/2026 09:40
KÝ ỨC MÙA THU - Trung Dũng
Có những mùa thu đi qua đời người nhẹ như làn gió, nhưng cũng có những mùa thu ở lại, lặng lẽ trong kí ức như tiếng gọi từ rất xa. Mỗi khi tháng Tám về, giữa màu trời trong xanh và những cơn mưa bất chợt của phương Nam, lòng tôi lại hướng về một mùa thu lịch sử – mùa thu năm 1945, thời điểm mà đất nước đứng lên, giành lấy quyền làm chủ vận mệnh của mình.
Tại tỉnh lị Tân An (nay là phường Long An, tỉnh Tây Ninh), kí ức về mùa thu ấy dường như không chỉ nằm trong những trang sử. Nó thấp thoáng đâu đó trên những dòng sông, những cây cầu, những con đường từng in dấu chân của bao người đi làm cách mạng. Hơn tám mươi năm đã lùi xa, nhưng câu chuyện về những ngày tháng Tám vẫn còn vẹn nguyên hơi thở.
Tỉnh Tân An năm 1945 gồm các quận Châu Thành, Mộc Hóa, Thủ Thừa. Những ngày giữa tháng Tám năm 1945, đất trời Nam Bộ như nén lại trước một cơn giông lớn. Tin Nhật đầu hàng Đồng minh (15/8/1945) lan đi. Ở khắp nơi, lòng người sôi sục. Những người cách mạng hiểu rằng thời cơ lịch sử đang đến rất gần. Nhưng thời cơ ấy chỉ thật sự có ý nghĩa với những ai đủ bản lĩnh để nhận ra và đủ quyết đoán để hành động.
Tại Chợ Đệm, những cuộc họp của Xứ ủy Nam Kì diễn ra trong không khí căng thẳng. Có những ý kiến còn lo lắng: quân Nhật ở Nam Bộ vẫn đông, nếu khởi nghĩa thất bại thì cái giá phải trả sẽ rất lớn. Nhưng rồi, giữa những cân nhắc ấy, một quyết định lịch sử đã được đưa ra: lấy Tân An làm nơi khởi nghĩa thí điểm của các tỉnh Nam Bộ.
Tân An khi ấy là một tỉnh cửa ngõ phía Nam của Sài Gòn, có vị trí chiến lược với hai cây cầu huyết mạch Bến Lức và Tân An. Quan trọng hơn, nơi đây có một cơ sở cách mạng được chuẩn bị từ lâu và một lực lượng quần chúng đang lớn mạnh. Tổ chức Thanh niên Tiền phong đã trở thành một lực lượng đông đảo, có mặt trong nhiều cơ quan của chính quyền thân Nhật.
Có lẽ, không ai trong những ngày ấy nghĩ rằng những bước chân mình đang đi sẽ trở thành một phần của lịch sử.
Sau cuộc họp ngày 17/8, Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Văn Trọng và Ủy viên Thường vụ Lê Minh Xuân trở về Tân An. Một “Nghị quyết đỏ” được khẩn trương triển khai. Cờ đỏ sao vàng được may sẵn. Người và vũ khí được tập trung. Những phương án giành chính quyền được chuẩn bị bí mật, nhưng trong lòng mỗi người đã có một niềm tin rất rõ ràng: đã đến lúc phải đứng lên.
Rồi buổi trưa ngày 21/8/1945 cũng đến.
Lịch sử đôi khi không mở ra bằng những tiếng đại bác. Có những bước ngoặt lớn của dân tộc bắt đầu từ một quyết định rất nhanh, rất táo bạo của những con người biết nắm bắt thời cơ.
Một tổ chức phản động thân Nhật do tên Giao cầm đầu tìm cách giành chính quyền trước lực lượng cách mạng. Tình thế trở nên cấp bách. Nếu chần chừ, chính quyền có thể rơi vào tay lực lượng phản cách mạng.
Và Tỉnh ủy Tân An quyết định: khởi nghĩa!
Những người thanh niên Tiền phong nhanh chóng hành động. Trại lính, kho bạc và các cơ quan đầu não lần lượt bị kiểm soát. Những tên đầu sỏ trong bộ máy chính quyền bị bắt giữ. Cuộc khởi nghĩa diễn ra nhanh chóng, gần như không có tiếng súng. Chỉ một phát súng duy nhất vang lên tại nhà bác sĩ Đạm khi Đốc phủ Phước chống cự.
Đến 16 giờ cùng ngày, tỉnh lị Tân An hoàn toàn thuộc về nhân dân.
Trên dinh Tỉnh trưởng, cờ đỏ búa liềm và cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió.
Tôi cứ nghĩ mãi về khoảnh khắc ấy. Có lẽ bầu trời Tân An hôm đó rất xanh, dòng Vàm Cỏ vẫn lặng lẽ trôi như bao ngày. Nhưng với những người có mặt hôm ấy, đó là một bầu trời khác, một dòng sông khác. Bởi từ giây phút lá cờ cách mạng tung bay trên dinh Tỉnh trưởng, người dân Tân An đã bước qua một cánh cửa lớn của lịch sử.
Tin thắng lợi lan nhanh. Từ tỉnh lị, ngọn lửa cách mạng lan về Châu Thành, Thủ Thừa, rồi Mộc Hóa.
Ở Châu Thành, Thanh niên Tiền phong và quần chúng bao vây các cơ quan của chính quyền cũ, tước vũ khí, giải tán Ban hội tề và lập chính quyền cách mạng ở các làng.
Ở Thủ Thừa, lực lượng cách mạng chiếm Dinh quận, tước vũ khí lính dõng, bắt Quận trưởng. Từ đó, các mũi lực lượng tiếp tục tiến về các làng, cùng nhân dân giành chính quyền. Đến tối 21/8, hầu hết các làng trong quận đã đứng về phía cách mạng.
Còn Mộc Hóa ở xa, lực lượng tại chỗ khá mỏng. Một đơn vị vũ trang phải dùng tàu máy ngược dòng Vàm Cỏ Tây lên hỗ trợ. Dinh Quận trưởng bị chiếm, chính quyền cũ tan rã. Nhân dân đồng loạt nổi dậy, giải tán Ban hội tề, lập nên chính quyền cách mạng.
Đến chiều 22/8, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh Tân An hoàn thành, chỉ sau hơn 24 giờ kể từ thời điểm phát động.
Hơn tám mươi năm nhìn lại, điều khiến tôi xúc động không chỉ là tốc độ của một cuộc khởi nghĩa. Cốt lõi làm nên vẻ đẹp của mùa thu ấy chính là sự chủ động, táo bạo và sáng tạo của con người Tân An.
Họ đã biết biến tình thế bị động thành chủ động, nhìn thấy cơ hội giữa một thời khắc đầy bất trắc; biết vận động, thuyết phục để quân Nhật giữ thái độ trung lập; biết sử dụng Thanh niên Tiền phong như một lực lượng rộng lớn tập hợp quần chúng yêu nước. Và trên hết, họ biết rằng một khi thời cơ đã đến thì lịch sử không chờ đợi những người do dự.
Từ Tân An, tin thắng lợi truyền đi như một lời khẳng định với Nam Bộ: quân Nhật đã không can thiệp; thời cơ cách mạng đã chín muồi.
Sau đó, các địa phương Nam Bộ đồng loạt đứng lên; Sài Gòn giành chính quyền ngày 25/8/1945.
Vậy là một cuộc khởi nghĩa ở một tỉnh miền Tây Nam Bộ đã trở thành một tín hiệu lớn, góp phần mở đường cho thắng lợi của Tổng khởi nghĩa trên toàn Nam Bộ. Tân An trở thành một trong những ngọn cờ đầu của mùa thu cách mạng.
Mỗi mùa thu tháng Tám hôm nay, chúng ta vẫn nhìn thấy cờ đỏ sao vàng trên những con đường mới, các khu phố mới, những miền quê đang đổi thay từng ngày.
Nhưng có lẽ ít người đi qua những con đường ấy mà hình dung được rằng, hơn tám mươi năm trước, cũng trên mảnh đất này, từng có những người trẻ âm thầm chuẩn bị cờ, tập hợp lực lượng, chờ đợi giờ phút có thể làm thay đổi cả vận mệnh quê hương.
Họ đã đi qua mùa thu ấy bằng tuổi trẻ.
Còn chúng ta đi qua mùa thu hôm nay bằng kí ức.
Kí ức ấy nhắc rằng độc lập không phải là món quà được trao tặng. Nó là kết quả của biết bao năm tháng đấu tranh, của lòng yêu nước, của trí tuệ, bản lĩnh và sự hi sinh của cả một dân tộc.
Và bài học từ Tân An năm 1945 vẫn còn đó: khi thời cơ đến, phải biết nhìn ra thời cơ; khi vận hội mở ra, phải biết chủ động nắm bắt; trước thử thách, phải có bản lĩnh và sáng tạo để biến khó khăn thành cơ hội phát triển. Chính những bài học ấy, theo tài liệu lịch sử, vẫn còn nguyên giá trị trong việc giáo dục truyền thống cách mạng, hun đúc lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay.
Chiều nay, có dịp đứng bên dòng Vàm Cỏ, nhìn một chiếc đò chầm chậm trôi trong nắng tháng Tám, tôi muốn được lắng nghe thật lâu tiếng gió trên mặt sông.
Biết đâu trong tiếng gió ấy vẫn còn vọng lại tiếng chân người năm xưa.
Biết đâu giữa sắc trời mùa thu hôm nay, ta vẫn bắt gặp bóng dáng những người thanh niên Tiền phong năm nào, mang trong tim mình một niềm tin giản dị mà lớn lao: đất nước phải được độc lập, nhân dân phải được tự do.
Mùa thu đã đi qua.
Nhưng mùa thu ấy không bao giờ cũ.
Bởi mỗi khi tháng Tám trở về, kí ức lại đánh thức kí ức. Lá cờ lại gọi tên lịch sử. Và từ sâu thẳm trong lòng mỗi người Việt Nam, một mùa thu của độc lập lại ngân lên – trong trẻo, thiêng liêng và bất tận.
Ký ức mùa thu - vì thế, không chỉ là câu chuyện của ngày hôm qua. Đó còn là lời nhắn gửi cho hôm nay và mai sau: hãy biết trân trọng những gì cha ông đã giành lại bằng trí tuệ, lòng quả cảm và niềm tin vào tương lai của dân tộc.
Trung Dũng