Thứ sáu - 30/10/2026 20:14
Chuyện về hồ Dầu Tiếng Nguyễn Khắc Luân
“Mọi sự sống sinh ra từ nước”*
Hồ nước nhân tạo Dầu Tiếng trải rộng tựa tấm gương khổng lồ trên vùng bán sơn địa. Phía Tây hồ có núi Điện in bóng, phía Đông là dãy núi Dài, dài mãi về miệt biên viễn.
Mùa mưa bão, gió giật ào ào, sóng cuộn nước dâng cao cả mét, mặt hồ một màu trắng xóa bất tận. Lốc xoáy tạo những vòi rồng xoay tít từ trời cao sà xuống mặt hồ, nước hồ bị hút lên các tầng mây, những vật trôi nổi bị vòi rồng hút theo nước lên cao. Hết gió, trời quang mây tạnh, mặt nước hồ phẳng lặng, gợn sóng lăn tăn.
Tổ tiên bảy đời trước của dòng họ nhà tôi, theo Chúa Nguyễn từ xứ Quảng vào định cư, lập nghiệp ở vùng này. Lúc tôi còn nhỏ ông Nội tôi kể cho nghe nhiều truyền thuyết, giai thoại về con người, vùng đất, cả các vị thần linh, đến những tên cướp khét tiếng, ở thung lũng huyền thoại này. Chuyện ông nội kể tôi nhớ nhất: Chàng võ sĩ Sỹ Triệt được Chúa Nguyễn giao cho việc tập hợp trai tráng trong vùng lập đội quân, ngày đêm huấn luyện binh đao, chuẩn bị chống giặc. Những dấu chân khổng lồ của Võ sĩ Sỹ Triệt khắc vào đá Núi Bà, Núi Cậu còn mãi tới bây giờ. Võ sĩ qua đời, người dân trong vùng lập đền thờ, suy tôn là bậc “Cậu”. Dãy Núi Dài nơi có đền thờ Cậu được mang tên Núi Cậu.
Dân gian trong vùng còn lưu truyền: Năm Quý Mão (1903), một trận cuồng phong hồng thủy, mưa bão liên tiếp trong nhiều ngày, gây cảnh ngập lụt tàn phá khủng khiếp, nước dâng cao đến chân núi Bà. Đến năm Nhâm Thìn (1952) lại xảy ra một trận cuồng phong, mưa bão tàn phá thảm hại vùng thung lũng Dầu Tiếng. Đá xanh từ trên đỉnh núi Bà, theo nước chảy (lăn) thành dòng xuống chân núi. Sau này, để ghi nhớ trận cuồng phong, hồng thủy năm ấy, vùng đất dưới chân núi được đặt tên: Làng Suối Đá cho đến ngày nay.
Thung lũng Dầu Tiếng là vùng đất linh thiêng, thâm u tăm tối triền miên từ thở hồng hoang. Đầu thế kỉ XVIII, Chúa Nguyễn cho di dân đến khai hoang, khẩn đất lập xóm, làng. Người Kinh từ miền ngoài di cư vào cùng chung sống với người bản địa người Khơ-me, người Tà Mun. Họ cất nhà ở gần nhau thành xóm, để giúp nhau chống kẻ cướp bóc, thú dữ. Lâu dần xóm thành làng. Đời sống chủ yếu nhờ vào săn bắt, thu hái sản vật từ thiên nhiên, trồng cấy nhỏ lẻ theo kinh nghiệm truyền đời. Khi Chúa Nguyễn có cuộc vi hành qua vùng này, người dân dâng lên Chúa những sản vật có được. Cảm mến lòng người dân, Chúa ban cho giống cây khoai mì, trồng làm lương thực. Giống cây cho nước ngọt như đường, rồi Chúa đặt tên cho làng và dòng sông chảy qua làng là “Lộc Ninh”. Tên gọi ấy còn lưu giữ cho tới bây giờ.
**
Đầu những năm 40 của thế kỉ XX, thung lũng Dầu Tiếng trở thành vùng “thánh địa” của lực lượng kháng chiến, của Cách mạng Việt Nam, được đặt tên: “Huyện Căn Cứ Dương Minh Châu”. Thực dân Pháp lo sợ, chúng điên cuồng xua quân đánh phá, hòng tiêu diệt cơ quan đầu não, xóa sổ lực lượng kháng chiến. Chúng đặt ra mục tiêu: “Bắt sống hay tiêu diệt đầu não Việt Minh là Xứ ủy Nam Bộ”, trú đóng tại Căn cứ Đồng Rùm. Thế rừng, thế núi sông, thế lòng dân huyện Căn Cứ đồng thuận, làm cho giặc Pháp bại trận thê thảm.
Giặc Pháp thua, giặc Mỹ nhảy vào thế chân. Giặc sử dụng các loại vũ khí giết người tối tân. Những trận bom hủy diệt, pháo bầy, nhiều trận càn quét, chiến dịch mở ra liên tiếp “Giết sạch, đốt sạch, phá sạch” những nơi binh lính giặc tràn qua. Sau những trận càn quét mặt đất, thung lũng nham nhở, hoang tàn, rừng cây chết khô, lửa cháy ngùn ngụt.
Vào giữa những năm 60, thế kỉ trước giặc Mỹ đổ quân ào ạt đánh chiếm làng Lộc Ninh để xây dựng căn cứ quân sự. Đội Du kích Lộc Ninh được người dân hậu thuẫn chiến đấu ngoan cường, làm thất bại âm mưu của giặc. Hàng trăm tên lính Mỹ bỏ mạng tại làng Lộc Ninh, cùng nhiều vũ khí, thiết bị quân sự bị phá hủy.
**
Đất nước thống nhất, công cuộc khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng cuộc sống mới bắt đầu. Tây Ninh thuộc vùng đồng bằng trên bình nguyên cao, hầu hết diện tích canh tác hàng năm nhờ vào nước mưa tự nhiên. Nước ngọt là ước mơ đem lại sự sống, sự phát triển. Thung lũng Dầu Tiếng hội đủ các yếu tố để tạo nên hồ nước ngọt.
Lòng dân đồng thuận theo ý Đảng. Hiệu lệnh phát ra: Đắp đập, ngăn sông thành hồ, đào kênh, mương dẫn nước đến mọi miền quê.
Năm 1981, Công trình chính thức khởi công. Ba dòng sông: Sông Sài Gòn, sông Lộc Ninh, sông Tha La nhờ con đập khổng lồ từ sức người chặn lại, thành biển nước ngọt mênh mông ven sườn núi. Ba con rồng (kênh chính), vươn mình cuồn cuộn tuôn chảy nước về ba hướng chính Đông, chính Tây, chính Bắc. Vô số các vòi rồng nhỏ tua tủa đem nước ngọt đến mọi ngả đồng quê. Gần 30 năm sau khi hồ Dầu Tiếng đi vào hoạt động, có thêm một con rồng “thứ tư” dài trăm dặm, từ miệt Phước Hòa - sông Bé, vươn vòi se duyên cấp thêm nước cho hồ Dầu Tiếng. Năm 2016, con rồng chính Tây vươn thêm vòi trườn vượt qua sông Vàm hùng vĩ, tuôn nước ngọt cho vùng đất cánh Tây huyền thoại.
**
Hồ nước sinh ra hằng hà các loài thủy sản đủ chủng loại, nhiều người rủ nhau đến hồ hành nghề đánh bắt, mưu sinh. Cuộc sống lênh đênh trên mặt nước chịu cảnh mưa giật, gió vùi “Đũng quần còn ướt còn cái ăn/Đũng quần ráo nước đói nằm queo”. Người hành nghề chài lưới trên hồ, lâu dần thành “Ngư phủ”. Gia đình ngư phủ, vợ chồng ngư phủ, làng ngư phủ, tình yêu ngư phủ. Ven hồ nhiều làng chài, nhiều gia đình Ngư phủ sinh sống, những đứa trẻ trong làng chài, chúng lấy mặt nước làm sân chơi, đứa nào cũng bơi lội giỏi hơn leo cây hái trái chín.
Chuyện phải nhắc đến là: Hàng ngàn hộ dân của các xã Lộc Ninh, xã Suối Đá, xã Phước Minh cùng một số xã thuộc huyện Căn Cứ, đồng lòng hiến đất đai, làng mạc, nương rẫy… Để lòng hồ Dầu Tiếng có diện tích nước dâng rộng đến 270 km2, chứa 1,58 tỉ mét khối nước ngọt, cùng hệ thống kênh mương đi muôn ngả như bây giờ.
Để xây dựng một công trình kì vĩ như vậy, cần phải có nhiều nhân lực, vật lực với khối lượng lớn trang thiết bị, phương tiện, máy móc và nguyên vật liệu. Vậy tiền ở đâu để đầu tư xây dựng, khi đất nước còn muôn vàn khó khăn?.
Câu trả lời: Nguồn vốn khổng lồ ấy có từ sức dân trong vùng. Sức dân! Có thêm khoản vay ưu đãi 100 triệu USD của Ngân hàng Thế giới. Đó cũng được cho là lần đầu tiên Nhà nước Việt Nam độc lập, vay được tiền của Ngân hàng Thế giới. Hồ Dầu Tiếng là công trình đầu tiên của cả nước được đầu tư bằng đô la Mỹ. Khi ấy, nước Việt Nam đang bị cấm vận gắt gao, vay được tiền đô la Mỹ từ Ngân hàng Thế giới là điều bất ngờ. Bất ngờ nữa là: Khi đó ông Robert Strange McNamara (1916 – 2009), đang là Chủ tịch Ngân hàng Thế giới. Trước đó, ông ta là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ và được coi là người “kiến trúc sư trưởng” chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam.
Công trình xây dựng hồ Dầu Tiếng và hệ thống kênh mương, là một Đại Công trường đúng nghĩa. Hơn nửa triệu lượt người đã đến đây, qua những năm tháng lao động miệt mài. Họ đã thi đua đắp đập ngăn sông, đào kênh dẫn nước về các miền quê. Mọi người, đến với công trường đều muốn được góp một chút sức mình cho công trình “thế kỉ”. Đại Công trường còn là nơi để mọi người thi đua trổ tài: Tài sức lực dẻo dai, tài trí tuệ, tài tuyên truyền vận động, tài hát ca…Tuổi trẻ miền Đông nô nức rủ nhau đến với công trường, ai ai cũng nung nấu trong lòng: “Anh muốn đưa em đến công trường/Để em hiểu đúng nghĩa yêu thương/ Yêu thương đúng nghĩa ở công trường/ Tình ta hòa cùng tình đồng đội”. Lớp thanh niên đến công trường đều khắc ghi câu khẩu hiệu: “Ta đi xây dựng công trường-Công trường xây dựng ta”. Khá nhiều thanh niên đã trưởng thành, sau này trở thành những người có ích. Điển hình như anh Võ Văn Khởi khi tham gia công trường, anh Khởi 3 lần được tuyên dương là: “Kiện tướng đầm đất”. Sau này anh Khởi trở thành Chủ tịch huyện Dương Minh Châu. Rất nhiều bạn trẻ khi ấy tham gia xây dựng công trình, sau đó được học tập, đào tạo trở thành cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, kỹ sư, bác sỹ…
Khi ấy Nhà thơ Xuân Diệu đến thăm Công trường ông đã sáng tác bài thơ có câu: "…Hồ Dầu Tiếng mở lòng dâng nước mới/Ở huyện Hòa Thành, trống dong phơi phới/Dân đi đào kênh đón nước sẽ về…”.
Làng mạc sầm uất, cây trái xanh tươi, đình làng, giếng nước, miếu thờ, mồ mả ông bà tiên tổ…Tất cả. Tất cả di dời, nhường đất cho hồ chứa nước, cho hệ thống kênh mương dẫn nước. Người hồ hởi, người buồn hiu, người nghi ngờ, có cả những người bị kẻ xấu kích động, nổi máu hô hào ngăn cản, chống đối.
Ông nội tôi ngậm ngùi, ông đưa tay cào bốc một nhúm đất dưới chân bàn thờ tổ tiên, ông cẩn thận cho vào bao nilon, đặt nhúm đất vào hộp đựng đồ thờ cúng, ông quảy trên vai đi bộ chân trần. Ông còn rủ thêm mấy bô lão trong làng, quảy đồ trên vai cùng đi bộ đến nơi định cư mới.
Ông bí thư ấp nói như khuyên nhủ bà con: “Tất cả vì lẽ chung, vì ước mơ tươi sáng cho chính chúng ta, cho hôm nay, rồi còn để lại sức sống cho con, cháu mãi mai sau”. Ông dừng nói, vẻ bần thần, lát sau ông nói tiếp: “ Chúng ta đã hi sinh, mất mát nhiều rồi, bây giờ hi sinh thêm chút nữa, dù tiếc, dù đau bà con ta ráng chịu thêm”. Ông nói thế, nhưng ánh mắt, vẻ mặt ông cũng buồn hiu.
Người dân làng Lộc Ninh đồng thuận di dời đến nơi ở mới, đa số nêu kiến nghị: Đến nơi định cư mới vẫn lấy tên làng Lộc Ninh. Nay sáp nhập ba xã thành một xã, vẫn lấy tên xã Lộc Ninh.
Trải thời gian gần 5 năm liên tục, hơn nửa triệu lượt người miệt mài lao động trên mọi ngả công trường. Cho dù cuộc sống vật chất khi ấy còn thiếu thốn, cái đói, cái bệnh cũng là một trở ngại không nhỏ. Có bữa phải ăn thêm củ mì, bo bo thay cơm. Người nào cảm sốt, bệnh nhẹ phải chữa trị bằng phương pháp cổ truyền. Đổi lại tinh thần ai ai cũng hăng say, phấn trấn nhờ: Tiếng hát, giọng hò, câu vọng cổ/ Làm ta quên cái đói cồn cào.
Ngày Công trình mở cửa đón nước, ước mơ đã trở thành sự thật, nước hồ dâng hiến, hòa với nước mắt vui mừng. Công trình kì vĩ độc nhất vô nhị, thành quả to lớn của ý chí: “Vượt lên chính mình” của nhân dân miền Đông nói chung, nhân dân Tây Ninh nói riêng.
Khi dòng nước ngọt chảy đến làng quê, như có phép màu kỳ diệu làm cho ruộng đồng xanh tươi, lúa tốt bời bời, một năm hai rồi ba vụ thu hoạch. Nhà nhà dư ăn, lúa gạo thành hàng hóa. Mía bạt ngàn xanh, khoai mì cao sản, đậu phộng, cao su ngút ngàn. Dưới nước hồ, ao kênh mương, thủy sản nuôi trồng, tự nhiên, nhiều loài là đặc sản. Tây Ninh trở thành “Thủ phủ” của mía đường, tinh bột khoai mì, vàng trắng cao su. Những sản vật có từ đất, nước, nhờ vào trí tuệ con người Tây Ninh, đạt chuẩn Ocop, trở thành hàng hóa làm giàu cho gia đình, cho quê hương.
Mới đây, lênh đênh trên mặt nước hồ mênh mông, nhà thơ Nguyễn Hữu Vu Gia cảm tác:“…Hồ lật sóng dát mặt trời rỡ ngực/Bao thanh xuân đắp đất vá trời!/Công trường dắt ta đi thẳng vào nhau!/Thôi nhé. Niềm xanh không chịu cũ/Đói khát xưa hết chỗ quay về”. Nghe Nhà thơ cảm tác, tôi chợt nhớ tới lời trân trối của ông nội tôi. Ông dặn cha tôi, khi ông chết hỏa táng xác ông lấy tro cốt, chờ khi nước hồ Dầu Tiếng xả tưới cạn, đem tro cốt rải xuống vùng đất bán ngập thuộc làng Lộc Ninh xưa.
***
Ngày nay, trên mặt nước hồ hàng loạt nhà máy điện “năng lượng mặt trời” đi vào hoạt động, cung cấp lượng điện đáng kể cho cuộc sống. Những tấm gương trời trên mặt nước, đón nhận ánh sáng mặt trời, tựa vườn hoa sáng chói, tô điểm cho hồ nước thêm thơ mộng, huyền ảo lung linh.
Hồ nước trở thành nơi lưu giữ, cung cấp nguồn tài nguyên rất đa dạng, quý giá cho công cuộc kiến tạo quê hương Tây Ninh. Hồ còn là điểm đến lí tưởng cho du khách trong và ngoài nước, tạo nên dòng chảy “Công nghiệp không khói” nhiều tiềm năng, ngay trên mặt nước hồ lung linh.
Nhờ vào nguồn nước ngọt từ hồ Dầu Tiếng các miền quê Tây Ninh trở nên trù phú, cuộc sống ấm no. Có đất, có nước ngọt tưới tự chảy chủ động, mọi người, mọi nhà đang vươn lên làm giàu bằng tiềm năng, trí tuệ của mình cho gia đình, cho quê hương.
Một ngày nào đó, ven hồ Dầu Tiếng có những cụm tượng đài ghi công: Những người xây dựng Công trình thủy lợi Dầu Tiếng, những cư dân dời bỏ làng quê nhường đất cho hồ, cho kênh mương dẫn nước, để khắc ghi công lao của các thế hệ cha anh để lại cho hôm nay và mai sau.
Ven hồ, tháng Tri ân năm Bính Ngọ-2026
Nguyễn Khắc Luân